Nationaal Register Mobiel Erfgoed

Leyland-Werkspoor_LE-WS__/_WSM_4697



REGISTER
Registernummer3.501.003
INLEIDING
 
 Foto: Frank van den Boogert
ObjectaanduidingLeyland-Werkspoor LE-WS / WSM 4697
Categorie/klasseAutobussen
Soort objectDieselbus
TypeStreekbus

Serie

4697-4701 (onderdee; van grotere serie)

Merk

Leyland-Werkspoor

Model

Leyland-Werkspoor LE-WS

Uitvoering (1)

Werkspoor

Bouwjaar1958
Ontwerper(s)Chassis: Werkspoor
Motor: Leyland
Carrosserie: Werkspoor (de parabolische antireflectie voorruit (het "bolle raam", waaraan dit bustype zijn bijnaam dankt) is een ontwerp van Hofstede, hoofdingenieur bij Werkspoor).
Producent(en)Chassis: Werkspoor (Utrecht-Zuilen)
Motor: Leyland (Leyland, Groot-Brittannië)
Carrosserie: Werkspoor (Utrecht-Zuilen)
Gebruiker(s)NV Westlandsche Stoomtramwegmaatschappij (WSM), vanaf 1 oktober 1965: NV Westlandse Streekvervoermaatschappij (WSM), Den Haag/Loosduinen; vanaf 1 januari 1969: NV Verenigd Streekvervoer Westnederland (WN), Waddinxveen/Boskoop.

Periode gebruik

van 1958 tot en met 1980

Regio gebruikWestland
Opmerkingen inleidingKenteken: TB-08-59
BESCHRIJVING
FunctiePersonenvervoer (streekvervoer)
TechniekMotor: 6-cylinder ondervloer dieselmotor (125 pk)
Versnellingsbak: half-automatisch (luchtbediende 4-versnellingsbak met vloeistofkoppeling)
Remsysteem: luchtdruk
Capaciteit: 46 zitplaatsen.
BouwwijzeSemi-zelfdragende (meedragende) carrosserie op een licht onderstel; metalen framewerk met polyester beplating. Oorspronkelijk was de bus voorzien van stalen beplating; deze is bij een grote revisie in 1974 vervangen door de huidige uitvoering in polyester.
VormGrote streekbus met horizontale motor in het midden onder de vloer, instap voor de vooras en middenuitstap. Carrosserie volgens een toenmalig standaardmodel van Werkspoor, met karakteristieke parabolische voorruit (deze weerkaatst de lichtreflecties uit het interieur in een matzwarte reflectiebak en zorgde ook voor de bijnaam "Bolramer" voor dit bustype).
Zitplaatsen op twee rijen dubbele banken, boven de voor- en achteras in dos-à;-dos opstelling.
Kleuren: lichtblauwe onderzijde met donkerblauwe band onder de ramen, waarin in witte letters de bedrijfsnaam. Crème raampartij en dak.
Opmerkingen beschrijvingTijdens een uitgebreide revisie in 1974 is de grille vervangen door een exemplaar van later bouwjaar. De reden hiervoor is de door WSM ingebouwde kachel, waardoor de oorspronkelijke, dieper liggende grille niet gehandhaafd kon worden.
GESCHIEDENIS
GeschiedenisHistorische context: WSM als trambedrijf
Net als in veel andere delen van Nederland, vond men het eind 19e eeuw, als aanvulling met het spoorwegnet, tijd om het Westland te ontsluiten. Hiertoe werd de Westlandsche Stoomtramweg Maatschappij (WSM) opgericht die in 1882 een tramlijn tussen Den Haag en Loosduinen opende. Daarna werd het tramnet in het Westland gestaag uitgebreid en in 1912 kon men vanuit het hele Westland onder andere naar Delft reizen. Daar bestond aansluiting op het spoorwegnet. Zo kon de groeiende hoeveelheid tuinbouwproducten uit het Westland via het spoor gemakkelijk naar binnen- en buitenland verder worden vervoerd. De andere kant op werd steenkool aangevoerd voor verwarming van de kassen. Ook toen de trams in het Westland in het reizigersvervoer al lang door bussen waren vervangen, bleef dat vrachtvervoer over de rails nog lang lucratief. Pas in 1970 reed in Delft de laatste goederentram.

Historische context: WSM wordt busbedrif
In 1923 begon de WSM in het Westland ook busdiensten te exploiteren en omdat autobussen nu eenmaal goedkoper en flexibeler waren, nam het personenvervoer per tram snel af. In 1932 reeds de laatste stoomtram voor het reizigersvervoer. De WSM veloochende overigens z'n afkomst niet: nog lang nadat de laatste stoomtram had gereden, was op de zijkant van de autobussen de naam Westlandse Stoomtramweg Maatschappij te lezen. Die naam werd pas in 1965 officieel veranderd in Westlandse Streekvervoer Maatschappij.
Door een voorspoedige ontwikkeling van het lijnennet en overname van concurrerende busbedrijven, onder het busbedrijf VIOS (Vooruitgang Is Ons Streven) uit Wateringen, ontwikkelde de WSM zich tot het grootste busbedrijf in het Westland met stads- en streekvervoer, maar ook met een touringcar-afdeling en een reisbureau.
In 1943 werden de aandelen WSM overgenomen door de Nederlandse Spoorwegen en daarmee kon het bedrijf zich scharen in het groeiende leger "NS-dochterbedrijven". In 1969 fuseerde het bedrijf met Citosa tot "Westnederland". Er volgden nog een aantal fusies, tot het bedrijf op de de drempel van de 21e eeuw opging in Connexxion.

Het type: Leyland-Werksoor LE-WS (de bolramer)
Als dochterbedrijf van de Nederlandse Spoorwegen kocht de WSM veel autobussen die bij de andere NS-dochters ook werden gesignaleerd. Hiertoe behoorde ook de zogenaamde 'bolramer', een autobus die eind jaren 1950, begin jaren 1960 in toenemende mate beeldbepalend werd in het Nederlandse straatbeeld.
De bolramer dankt z'n bijnaam aan de parabolische voorruit (zie ook het veld 'vorm'). Deze vooruit verhoogde in hoge mate het zicht voor de chauffeur in het donker, waarmee het bedieningsgemak voor de chauffeur sterk verbeterd werd.
Deze bus maakte deel uit van een serie van 400 Leyland-Werkspoor LE-WS/Werkspoor bolramerbussen, gebouwd in de periode 1958-1961. Voorafgaand aan deze bussen is in 1956 een serie van 85 lichtere bolramers gebouwd door Werkspoor. De ervaring met deze bussen hebben geleid tot de bolramers waarvan de WSM 4697 exponent is. Daarna is de busproductie van Werkspoor overgegaan op Hainje, die ook nog 50 Bolramers bouwde op Leyland-Werkspoor LE-WS chassis. De bolramer voorruit is ook gebruikt door andere carrosseriefabrikanten zoals Verheul en Den Oudsten. In totaal zijn naar schatting meer dan 1000 bussen in de periode 1953-1967 uitgerust met de bolramer voorruit.
De 'bolramers' van de WSM markeren tevens de overgang van de eerste naoorlogse autobussen met tweemansbediening naar éénmansbediening, noodzakelijk door de sterk stijgende personeelskosten in die tijd.

Het object: Autobus WSM 4697
De WSM-bus met het wagenparnummer 4697 is in 1958 in dienst gesteld bij de WSM en is daarna door naamswijziging bij het busbderijf 'Westnederland' (WN) terecht gekomen. In 1974 vond een ingrijpende revisie plaats uit hoofde van standaardisering van het wagenpark, waarbij de voorkeur aan de NS-bussen gegeven werd boven de meer exotische merken van de gefuseerde bedrijven. Daarbij werd onder andere de stalen beplating vervangen door polyester en werd de grille gewijzigd.
In 1980 is de bus terzijde gesteld en als museumbus aan de Stichting Veteraan Autobussen (SVA) overgedragen.
ILLUSTRATIES
Additioneel beeld 1
Seriegenoot 4700 (foto Wim Vink)
Additioneel beeld 2Niet ingevoerd
MEER INFORMATIE
Informatie bij/viaStichting Veteraan Autobussen
Bronnen* M. Wallast: Autobussen in Nederland (Rijswijk, 1987)
* D. Jack: The Leyland Bus (1984/1992)
* P. Kennett: Leyland (World Trucks no. 14, Cambridge, 1983)
* W. van Scharenburg: Werkspoor Utrecht-Zuilen, deel II: bruggen, montage, vrachtauto's, boten, bussen enz (Utrecht, 2008)
* De Nederlandsche Tramwegen met hun Autotransportdiensten (Amsterdam, 1941): pag. 119.
* De Nederlandse streekvervoerbedrijven met hun tramwegen en autobusdiensten alsmede hun toerwagenbedrijven (Amsterdam, 1956): pag. 87.
Externe linksStichting Veteraan Autobussen

De 'bolramer' in de Wikipedia
HUIDIGE EIGENDOM
Soort eigendomMuseaal
Naam organisatieStichting Veteraan Autobussen (SVA)
WAARDESTELLING
Cultuurhistorische waarde
StatusA
MotivatieCulturele biografie

Historische context
In het Westland, het gebied tussen Den Haag, Rotterdam en Hoek van Holland opereerde vanouds de Westlandsche Stoomtramweg Maatschappij (WSM). Dit bedrijf was al voor de oorlog op busvervoer overgestapt, al bleef de tram vooreerst behouden voor het goederenvervoer. Daarop werd de naam later gewijzigd in Westlandse Streekvervoer Maatschappij (eveneens WSM). Dit bedrijf ging in 1969 op in Westnederland.
De WSM stapte als een van de eerste NS-dochterondernemingen over op een andere kleur dan het gebruikelijke (olijf)groen. De kleur werd lichtblauw.
Ter vervanging van de grote aantallen kort na de tweede wereldoorlog ingestroomde autobussen bestelde de Inkoopcommissie van NS ten behoeve van de NS-streekvervoerbedrijven bij Leyland in Engeland een groot aantal zogenaamde 'A-Road components'. Deze waren bedoeld om te worden gebruikt voor de vanaf 1957 te bouwen streekbussen, die bestemd waren om dienst te doen op A-wegen - vandaar de naam - dus met een voertuigbreedte van 2,50 m. Tot in 1963 was de lengte van een autobus wettelijk begrensd op 11 m. De belangrijkste kenmerken van deze door verschillende busfabrikanten te bouwen series waren de 'underfloor'-motor tussen de assen, een automatische koppeling (waardoor geen koppelingspedaal nodig was), een met behulp van luchtdruk geschakelde wisselbak en zeer soepel - onafhankelijk, door middel van torsiestaven - afgeveerde voorwielen. Als meer trekkracht nodig was (b.v. bij inzet als semi-toerwagen) zijn soms een zwaardere motor, een achteras met 2 naar behoefte in te schakelen reducties en/of een vijfversnellingsbak aangebracht. De onafhankelijk geveerde vooras werd niet aangeboden op andere in Nederland verkochte Leylands. De bussen zijn voornamelijk gebouwd door Verheul (type LV), Werkspoor (type LE-WS) en Van Hool (type LE-HO) en wel met vlakke vloer (met dos à; dos plaatsen boven de wielkuipen) of verhoogde vloer (alle zitplaatsen vooruitrijdend), 1 of 2 bedrijfsdeuren en in lijndienst- of semi-toeruitvoering. De vormgeving van de achterzijde verschilde per fabrikant. Behalve de 44 semi-toerwagens met de 7300-parknummers - die van een Van Hoolfront werden voorzien - kregen alle wagens een reflectievrije voorruitenpartij, hetzij volgens Werkspoorpatent (zgn."bolramer"), hetzij in één van de geknikte uitvoeringen.
Tegen het einde van de productieperiode zijn ook nog enkele, voornamelijk toerwagens, door Den Oudsten (type LOT) op een onderbouw van Verheul of Werkspoor gemaakt.
In totaal werden meer dan 1000 bussen voorzien van 'A-road-components'.

Type
De WSM 4697 is een grote streekbus met instap voor de vooras (gunstig voor éénmansbediening), uitstap ongeveer in het midden en motor onder de vloer.
Oorspronkelijk werden bussen met de hand gewassen, maar in de vijftiger jaren kwamen daar wasmachines voor. Deze machines verlangden dat de deuren in het vlak van de zijwand lagen omdat hoeken en nissen door de wasmachine niet kunnen worden behandeld. Om hieraan tegemoet te komen werd de paralleldeur ontwikkeld: een deur die geheel in het vlak van de zijwand ligt en die bij het openen parallel aan de zijwand iets naar buiten komt en vervolgens naar voren en/of naar achteren beweegt. Voordeel van de paralleldeur is tevens dat hij zich leent voor een goede afdichting met rubber waarmee tocht kon worden voorkomen. De A-roads vormden het eerste type (of één van de eerste) dat met paralleldeuren was uitgerust. De eerste 85 wagens hadden die echter nog niet.

Object
Het object is in dienst gekomen bij de Westlandsche Stoomtramweg Maatschappij, heeft later de naam Westlandse Streekvervoer Maatschappij gedragen en tot slot de naam Westnederland. Hij heeft steeds in het Westland dienst gedaan.

Object als erfgoed
Van de grote serie bolramers is een klein aantal bussen bewaard gebleven, de WSM 4697 is daarvan waarschijnlijk de oudste. De serie is lange tijd beeldbepalend geweest voor een groot deel van het Nederlandse streekvervoer. De WSM 4697 is op dit moment (2009) de enige toonbare WSM bus die er nog is.

Representatiewaarde

Schakelwaarde
De bus heeft schakelwaarde omdat hij behoort tot een van de eerste, zo niet de eerste grote serie streekbussen die gebouwd werd voor eenmansbediening. Met dit type werd de meest geslaagde vormgeving van een bus bereikt: instap vóór de vooras, geen hinderlijke motorkap voorin, maximale benutting van lengte en breedte.

IJkwaarde
Er zijn bijna 500 door Werkspoor gebouwde bolramers geweest, de WSM 4697 staat hier model voor samen met de overige nog aanwezige exemplaren. Daarnaast zijn er nog ca. 400 bussen door andere carrossiers gebouwd met de door Werkspoor gepatenteerde 'bolle voorruiten'. Ook die bussen worden doorgaans aangeduid als 'bolramers'.

Symboolwaarde
Dit type bus staat symbool voor de overgang naar normale tijden na het afsluiten van de opbouwperiode na de oorlog. Niet langer gaven de beschikbare middelen de doorslag, maar werd het ontwerp gedicteerd door wat men wilde hebben.

Zeldzaamheid

De WSM 4697 is niet geheel zeldzaam, er bestaat nog een beperkt aantal bolramers. daarnaast is het object van regionale betekenis als (praktisch) enige overgebleven bus van de WSM .

Staat van het object

Het object bevindt zich in goede staat en is rijvaardig. Het is niet geheel authentiek. Naar toenmalig gebruik is de motor wel eens vervangen door een (gelijk) gereviseerd exemplaar, de beplating is vervangen door kunststof en de grille is aangepast. Deze wijzigingen doen echter weinig af aan de waarde van het voertuig.

Ensemblewaarde

Niet van toepassing.

Presentatiepotentieel

Het presentatiepotentieel is groot, al zal het menig busgebruiker niet opvallen dat dit voertuig al meer dan 50 jaar oud is. Maar daar kan de aandacht op worden gevestigd.

Cultuurhistorische waarde

Het type dat wordt aangeduid met Leyland A-road (waarvan de "bolramers" de bekendste deelserie zijn), heeft in vele delen van Nederland dienst gedaan en is daarmee beeldbepalend geweest voor een groot deel van het streekvervoer. Gezien de hoge ijkwaarde (er zijn er veel van geweest) en de hoge schakelwaarde (definitieve doorbraak, ook in het ontwerp, van de eenmansbediening en de uitvoering met paralleldeuren) verdient een vertegenwoordiger van de bolramers de A-status. De WSM 4697 zou deze eer te beurt kunnen vallen.
Waardering doorCommissie
Opmerkingen
Authenticiteit
Status
Motivatie
Waardering doorCommissie
Opmerkingen
MCN - CIME
Sluiten en terug naar zoekresultaten NRME Home Mobiele Collectie Nederland