Nationaal Register Mobiel Erfgoed

BUT_9721T_-_Verheul_/_GVA_101



REGISTER
Registernummer3.501.019
INLEIDING
 
 Foto: Paul van Onzen
ObjectaanduidingBUT 9721T - Verheul / GVA 101
Categorie/klasseAutobussen
Soort objectElektrische bus (trolleybus)
TypeStadsbus

Serie

101-136

Subserie

Merk

BUT

Model

BUT 9721T-EEC

Uitvoering (1)

Verheul

Uitvoering (2)

Bouwjaar1949
Ontwerper(s)Chassis: BUT (British United Traction)
Carrosserie: Verheul
Producent(en)Chassis: BUT (British United Traction, Groot-Brittannië)
Motor: EEC (English Electric Company, Groot-Brittannië)
Carrosserie: Verheul (Waddinxveen)
Gebruiker(s)Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA), Arnhem
Nadien als museumbus ook gebruikt door Gelderse Vervoermaatschappij (GVM),
later Oostnet, Doetinchem en Connexxion, Hilversum/Arnhem
Periode gebruik1949 - 1972
Regio gebruikGemeente Arnhem
Opmerkingen inleidingKenteken: BE-00-64 (daarvoor: BJ-10-PS).
Oorspronkelijk kenteken: aanvankelijk geen kenteken, vanaf 1951 ZZ-00-01,
vanaf 1963: XB-07-84
BESCHRIJVING
FunctiePersonenvervoer (stadsvervoer)
TechniekMotor: elektromotor (90 kW) met 11 rijstanden
Remsysteem: luchtdruk
Capaciteit: 37 zitplaatsen
Maten en gewichten
BouwwijzeStalen chassis met aparte carrosserie, bestaande uit een gelast metalen framewerk, met metalen beplating
Indeling
VormGrote stadsautobus (trolleybus) met instap voor de vooras, uitstapdeur in het midden en een onder de vloer geplaatste elektrische installatie. motor. Opbouw met enigszins afgeronde vormen, volgens toenmalig standaardmodel van Verheul.
Zitplaatsen op dubbele en enkele banken, inclusief veertien zitplaatsen op langsbanken (boven de voor- en achteras).
Kleuren: donkerblauwe onderzijde en witte raampartij en dak. Grote metalen "vleugel" op de voorzijde met daarin verwerkt het GVA-embleem. Op de zijkanten de naam "Gemeente Arnhem" in gouden letters, alsmede het gemeentewapen en het rode GVA-logo.
Overig, algemeen
Opmerkingen beschrijving
GESCHIEDENIS
GeschiedenisDe trolleybus heeft in Nederland tot op heden maar een beperkte toepassing gevonden. In Groningen reden van 1927 tot 1965 trolleys en in Nijmegen van 1951 tot 1969. Naast deze steden (en een kortstondig proefbedrijf in Rotterdam in 1944) had verder alleen Arnhem dit type bussen. En Arnhem is dan ook de enige stad waar ze vandaag de dag nog steeds rijden. De trolleybus is kenmerkend voor de stad Arnhem en de trolleybussen dragen dan ook het opschrift "Arnhem-Trolleystad".
Al voor de Tweede Wereldoorlog waren er in Arnhem plannen voor een trolleybusbedrijf, maar deze werden pas na de oorlog werkelijkheid. De toenmalige directeur , dhr. Ir. L. van de Honert was zeer geporteerd voor de trolleybus, die hij zag als hét vervoermiddel voor de middelgrote stad. De belangrijkste aanleiding voor de komst van de trolleybus was de complete verwoesting van de tramremise en van vrijwel al het trammaterieel tijdens de oorlogshandelingen in september 1944. Voor het nieuwe trolleybedrijf bouwde Verheul in 1949/1950 een serie van 36 trolleys, de 101-136. De eerste hiervan (de 101) had in mei 1949, nog in de grijze grondverf, al proefritten gemaakt en was uiteraard van de partij bij de opening op 5 september 1949 van de eerste trolleylijn. Daarna deed hij tot volle tevredenheid vele jaren dienst, om uiteindelijk op 25 juni 1972 buiten dienst te worden gesteld. Hoewel ook de SVA zich toen al wilde inzetten om de 101 te redden van de sloop, kwam de trolley terecht bij een aparte groep liefhebbers. Plannen om de bus onder te brengen bij een trolleybusmuseum in Engeland liepen op niets uit en ruim tien jaar stond de 101 onder dekzeilen in de tuin van een particulier. In 1982 ontstond bij een groep personeelsleden van het Arnhemse vervoerbedrijf (GVA) het plan om trolley 101 geheel te restaureren en weer rijvaardig te maken. Met heel veel steun van het GVA lukte dit en in mei 1984 kon een fraaie gerestaureerde 101 weer zijn eerste ritten maken. Sinds die tijd wordt de trolley bij speciale gelegenheden ingezet op het Arnhemse trolleynet.
Opmerkingen geschiedenis
ILLUSTRATIES
Additioneel beeld 1
GVA 115 in 1949 (Foto Jan Voerman)
Additioneel beeld 2Niet ingevoerd
Opmerkingen illustraties
MEER INFORMATIE
Informatie bij/viaStichting Veteraan Autobussen
Bronnen* M. Wallast: Autobussen in Nederland (Rijswijk, 1987)
* R.K. de Jong (e.a.): Van omnibus tot trolleybus: 125 jaar openbaar vervoer in Arnhem (Leiden, 1964)
* De Nederlandse streekvervoerbedrijven met hun tramwegen en autobusdiensten alsmede hun toerwagenbedrijven (Amsterdam, 1956): pag. 164.
* K. Brouwer: De trolleybussen in Arnhem en Groningen (Den Haag,1950; ook verschenen in tijdschrift Streek- en stadsvervoer van februari 1950)
* J. Voerman: De ontwikkeling van het vervoerbedrijf van de gemeente Arnhem (in tijdschrift Streek- en stadsvervoer 1953 pag. 120, 129 en 4, 81) Westervoort, 1986)
* G. Aberson: 25 jaar trolley in Arnhem / 25 Years of Arnhem Trolleybuses (Reading, 1974)
* J. Buurman: Trolleys in Arnhem (Zutphen, 1986)
* P.C.G.F. van Onzen:
- Arnhem Trolleystad: beknopte geschiedenis 1945-1984 (Arnhem, 1984)
- GETA/GVA: wagenpark tram en bus 1911-1991 (Arnhem, 1991)
- De Arnhemse museumtrolleybussen (in tijdschrift "De Veteraanbus", jaargang 2001, nummer 133)
* F. Bosman:
- Langs gouden draden, t.g.v. 50 jaar Trolley in Arnhem (Arnhem, 1999)
- Tussen Arnhemse Lijnen (Bilthoven, 2009)
Externe linksStichting Veteraan Autobussen
Opmerkingen informatie
HUIDIGE EIGENDOM
Soort eigendomCollectie bedrijf of instelling
Naam organisatieGemeente Arnhem
Inventarisnummer collectie
Opmerkingen eigendom
WAARDESTELLING
Cultuurhistorische waarde
StatusA
MotivatieCulturele biografie

Historische context
Vanaf 1949 werd een belangrijk deel van het Arnhemse stadsvervoer uitgevoerd met trolleybussen, ter vervanging van het in de tweede wereldoorlog teloor gegane tramnet.
Ofschoon in Arnhem reeds vanaf 1907 over een (gedeeltelijke) exploitatie met trolleybussen werd gesproken, is toepassing hiervan in ons land zeer beperkt gebleven. Dit geeft het object een bijzonder karakter.
Bij de discussies over vergelijking van de verschillende vervoersmodaliteiten vormden aanvankelijk economische aspecten de belangrijkste rol, daarna vooral vergunningtechnische en verkeerstechnische motieven, direct na de tweede wereldoorlog (vanwege de totaal verwoeste infrastructuur) opnieuw financiële factoren en meer recent vooral de snelle acceleratie en geringere milieubelasting door lagere geluids- en uitlaatemissies.
Als gevolg van de hoge infrastructuurkosten (voeding en bovenleiding) zijn de kosten van trolley-exploitatie sterk afhankelijk van de gemiddelde passeerfrequentie en meestal hoger dan bij dieseltractie. Kosten versus milieuvoordelen zijn derhalve stadspolitiek-getinte issues bij de besluitvorming, die doorgaans breed uitgemeten worden.

Type
De Arnhemse trolleys vertonen gelijkenis met andere stadsbussen voor zwaardere vervoersstromen, geproduceerd door Verheul: 2 bedrijfsdeuren, instap vóór de vooras, grote staanplaatscapaciteit. De eerste serie van 36 trolleybussen, GVA 101 t/m 136, uit 1949/1950 werd in 1955/1956 aangevuld met zeven vrijwel identieke voertuigen, de GVA 137 t/m 143. Deze zeven wagens kregen echter een vervoerscapaciteit van 80 i.p.v. 70 personen (met behoud van de 37 zitplaatsen) en waren voorzien van een wat moderner uiterlijk dan de eerste serie.

Object
Van de eerste serie is alleen de GVA 101 bewaard gebleven, van de tweede alleen de GVA 139.

Object als erfgoed
De GVA 101 was Arnhems eerste trolleybus. Trolleybussen genieten in en om Arnhem een bijzondere status, vanwege hun geruisloosheid en geringe milieubelasting (zeker in het stadscentrum). De wagen is bij de restauratie in de jaren 1982-'84 in zijn vrijwel oorspronkelijke verschijningsvorm geconserveerd.

Representatiewaarde

Schakelwaarde
Het object was het eerste voertuig van een voor Arnhem geheel nieuwe ontwikkeling in het stadsvervoer: de trolleybus. Voordien kende in Nederland alleen de stad Groningen, vanaf 1927, één trolleybuslijn. Na de oorlog kwamen er ook trolleybussen op de beide andere (tram-)lijnen in de stad Groningen (tot 1965), in Arnhem (vanaf 1949) en in Nijmegen (van 1952 tot 1969).

IJkwaarde
Trolleybussen zijn doorgaans in de plaats gekomen van trams vanwege hun specifieke eigenschappen: een grote vervoerscapaciteit (relatief veel staanplaatsen), zo goed mogelijke doorstroming van de passagiers met handhaving van de eenmansbediening, eenvoudige doch doelmatige uitrusting, een snelle acceleratie die mogelijk is door elektrische voortstuwing, enigszins flexibel rijspoor en daardoor een geringe belemmering voor het overige verkeer. Dit, samen met het ontbreken van uitlaatemmissie en de geringe geluidsproductie, maakt ze geschikt voor massavervoer in compacte binnensteden.
Symboolwaarde
Alle Arnhemse trolleybussen dragen sinds enkele jaren links en rechts op de kapronding de tekst 'Arnhem Trolleystad' en symboliseren daarmee het 'schone' imago dat Arnhem zich d.m.v. de trolleys wil aanmeten.

De eerste series trolleybussen werden besteld en in dienst gesteld in de periode dat trolleybussen niet konden worden aangemerkt als 'motorrijtuigen' in de zin van allerlei wettelijke voorschriften en regelingen. Dit had tot gevolg dat voor de bestelde wagens:
- de voertuigafmetingen niet wettelijk beperkt werden.
- het toegestane voertuiggewicht niet beperkt was;
- zij kentekenvrij waren;
- geen motorrijtuigenbelasting betaald hoefde te worden;
- de bestuurder geen rijbewijs nodig had;
- zij in het verkeer de status van 'onbespannen wagens' hadden en dus voorrang gegeven moest worden aan vrijwel alle andere verkeer.
Dit bleef zo, totdat de betreffende wetten waren aangepast of zaken bij nieuwe wetgeving waren geregeld. Bovendien waren de trolleybussen voorzien van een 'rookcompartiment' in het achterste deel van het interieur. Van het gebruikelijke rookverbod in het openbaar vervoer werd later, toen het 'autobussen' geworden waren, ontheffing verleend.

Zowel de schakelwaarde als de ijkwaarde en de symboolwaarde zijn vooral van lokale aard, echter vanwege het voor Nederland zeldzame aandrijfsysteem, met een nationaal tintje.

Zeldzaamheid

Als gevolg van de geringe toepassing van trolleybussen in Nederland heeft het object geen relatieve zeldzaamheidswaarde, in absolute zin uiteraard een heel grote.

Staat van het object

Het voertuig bevindt zich in rijklare toestand, zodat de specifieke eigenschappen ook gedemonstreerd kunnen worden, uiteraard alleen daar waar bovenleiding aanwezig is.

Ensemblewaarde

Niet van toepassing

Presentatiepotentieel

Zeer groot, vanwege het gegeven dat het de eerste trolleybus voor Arnhem was, de verschillende aspecten als hiervóór genoemd en het feit dat Arnhem als enige stad in Nederland nog steeds met trolleybussen exploiteert.

Cultuurhistorische waarde

De weinig voorkomende toepassing van trolley's en de genoemde symboolwaarde geven dit object een bijzonder karakter, die een hoge waardering met zich brengt: A
Waardering doorCommissie
Opmerkingen
Authenticiteit
Status
Motivatie
Waardering doorCommissie
Opmerkingen
MCN - CIME
Sluiten en terug naar zoekresultaten NRME Home Mobiele Collectie Nederland